6.1.17

Về vụ minh bạch và con số 500 triệu trong sao kê của Phan Anh

Có vài điều để nói với các bạn cả ủng hộ lẫn chống về vụ minh bạch các con số trong thống kê từ thiện của MC Phan Anh.
Một, tôi không có thù hằn gì với MC Phan Anh, từ trước và cho đến nay. Tất cả những bài viết từ trước đến nay đều nhằm mục đích minh bạch hóa vụ từ thiện – điều này đúng với tuyên bố của chính Phan Anh khi kêu gọi từ thiện. Bất cứ bài viết nào của tôi cũng giữ ngôn ngữ khách quan nhất có thể: mỗi kết luận đều kèm theo các con số và lý lẽ rõ ràng. Một nguyên tắc là kết luận luôn đi kèm với con số hoặc bằng chứng rõ ràng.


Và vì không có xích mích gì với MC Phan Anh nên tôi chỉ giới hạn những đánh giá của mình tới các con số và phát ngôn của anh để minh bạch từ thiện. Để xem thử các phát ngôn, hành động và con số có khớp nhau hay không. Tôi không quan tâm đến các đánh giá đời tư hay chuyện khác của anh ở đây.


Hai, đúng ra tôi không muốn nhúng tay vào vụ này, vì nó rất mất thời gian khi vừa đọc dữ liệu, vừa viết code xử lý dữ liệu, vừa viết bài, vừa ghi hình, vừa đọc comment của các bạn để trả lời, và quan trọng nhất là tôi không được lợi gì từ việc này cả, có chăng chỉ là vài lời động viên của một vài bạn, nhưng nếu cộng thêm vài lời chửi của các bạn khác coi như huề thì tôi không có được gì. Thời gian đó tôi có thể dùng để dành đọc sách thư giản để hiểu biết thêm hoặc làm việc khác có ích. 


Nếu để ý những bài viết đầu tiên bày tỏ tình cảm của tôi về vụ lùm xùm từ thiện này khi hai phe lề trái chia nhau phản đối và ủng hộ, gây chia rẽ trong cộng đồng, tôi có nói là các bạn là những người nổi tiếng thì hãy giúp cho Phan Anh minh bạch sớm bằng cách giúp kế toán làm sao kê, giúp làm website và rủ anh live stream chĩa máy quay vào tài khoản và giải thích thì sẽ giúp làm êm dư luận. Có thể nói là tôi luôn có ý tốt cho Phan Anh để anh thực hiện công việc của mình trôi chảy, nuôi dưỡng niềm tin của cộng đồng, và đoàn kết phe lề trái hay còn được gọi là ủng hộ dân chủ. Tôi chụp hình và đính kèm bài đó ở đây cho các bạn thích đọc. 


Nhưng cuối cùng không ai làm công việc dàn xếp cả. Cũng không ai hỗ trợ công cuộc giúp minh bạch các con số. Sự nghi ngờ ngày càng lớn khi quá trình minh bạch cứ trì hoãn quá lâu không đáng có khi chỉ cần một thao tác tải file Excel về, sửa một cột, bỏ vào dropbox và đăng đâu đó, có thể đăng trực tiếp lên facebook, hoặc tạo một page, một blog. Rất nhanh. 


Một điểm dở của nhiều người là họ ủng hộ hay chống đối chỉ dựa vào cảm tính, không dùng bằng chứng, hay các con số. Và vì không có bằng chứng rõ ràng để thuyết phục nên quay ra hiềm khích nhau, dẫn đến mất đoàn kết. 


Vì quá ít người làm công việc sáng tỏ các con số và kết luận do đó tôi phải góp tay. 


Thứ ba, nếu không có tôi thì từ từ cũng sẽ có người khác và những lùm xùm cũng sẽ vẫn tiếp tục, âm ỉ hơn. Do đó, công việc của tôi sẽ là từ từ giúp đối chiếu các con số trong bản sao kê đã bị chỉnh sửa mà Phan Anh cung cấp trên website: www.tuthiendelamgi.com với các hành động, phát ngôn, và đối chiếu với các con số nhận tiền và chi tiêu này. 


Có thể nói đây là một công việc gần với các nghiên cứu điều tra khoa học dựa vào dữ liệu.
Thú vị ở chỗ bạn cần tìm kiếm các bằng chứng từ lời nói, hành động, ghi chép và so sánh với số liệu, và sau đó đặt câu hỏi tại sao các số liệu nó như vậy, khớp hay không để từ đó đưa ra kết luận cuối cùng. 


Nó thú vị hơn khi người ta thích che dấu các con số còn bạn thì thích hiểu những giá trị phía sau các con số đó. Ví dụ như các file pdf đăng trên website tuthiendelamgi.com, tôi muốn xem và đối chiếu các con số đó với file Excel, nhưng đáng tiếc là các file pdf đó đăng lên cho có, tôi tải về và không thể đọc các file pdf có chữ ký của ngân hàng đó. Nếu một người nghiêm túc, quan tâm đến bạn đọc và sẵn lòng muốn minh bạch hẳn họ sẽ kiểm tra để chắc chắn rằng các thông tin đăng lên người ta đọc được và kiểm tra được. 


Việc đối chiếu cũng thú vị với các bạn nghiên cứu và học cách xử lý dữ liệu lớn (big data). Có thể nói ở đây file Excel chỉ có hơn 24 ngàn dòng chưa phải là lớn, nhưng nó cũng đáng để các bạn mới học xử lý dữ liệu thử nhúng tay vào, và để những người nghiên cứu và quen xử lý dữ liệu xem thử có điều gì thú vị hay không. Bạn nào muốn có chương trình R dùng để xử lý file Excel sao kê thì gửi tin nhắn cho tôi, hoặc có thể tải trực tiếp từ đường link ở cuối bài “Về dữ liệu sao kê của Phan Anh”.


Bốn, tất cả các kết luận đều dựa vào các con số và bằng chứng một cách khoa học.


Vì vậy, với bất cứ ai muốn phản biện thì cần phải phản bác lại các con số và bằng chứng, thay vì ca bài ca tâm sự nào là anh này thế này, anh này thế kia, mình tin thế này, thế kia, và tại sao con số ở nơi khác nó thế này thế khác.


Nguyên tắc phản biện là đi thẳng vào vấn đề: anh cần chứng minh bằng chứng đó không có hoặc lập luận đó sai.


Ví dụ, khi Phan Anh tuyên bố đã rút 500 triệu để mua thực phẩm, được ghi trên facebook của anh và được các báo lưu lại như sau: “Vô cùng biết ơn tình cảm và sự tin tưởng của mọi người dành cho Phan Anh. Chưa đầy một ngày mà số tiền chúng ta chung tay đã được gần 8 tỉ (500 triệu đã được rút ra để đi mua thực phẩm cho đồng bào)…” 


Nếu tôi muốn kiểm tra tuyên bố đã rút 500 triệu này có đúng hay không thì tôi kiểm tra hóa đơn của ngân hàng, có ghi rút đúng 500 triệu hay không. 


Tôi nhấn mạnh với các bạn phản biện rằng hãy nhớ các chữ ở đây là “500 triệu đã được rút ra”. Khi bạn nói 500 triệu đã được rút ra thì tôi phải xem cái hóa đơn ngân hàng có cái nào ghi đúng 500 triệu hay không, và tôi không thấy. Như vậy, đối chiếu giữa lời nói và con số thì không đúng, như vậy thì phải kết luận là nói dối.


Giống như bạn nói với vợ/chồng bạn rằng “500 triệu đã được rút ra” từ tài khoản nhà mình để mua thức ăn, mà vợ/chồng bạn không thấy có khoản ghi chép nào từ sổ sách ngân hàng là đúng con số 500 triệu đã được rút thì người ta cho là bạn nói xạo. Nói 500 triệu đã được rút thì phải đúng 500 triệu đã được rút, còn nếu rút 200 triệu thì nói 200 triệu, hoặc chưa rút thì nói là chưa rút hay sẽ rút. Còn chuyện bạn đi chợ hay tiêu bao nhiêu tiền thì đó là một câu chuyện khác nữa sẽ bàn sau.


Bạn muốn phản biện lại thì bạn phải cho thấy là hóa đơn ngân hàng (hay còn gọi là sao kê ngân hàng) có ghi con số rút 500 triệu. Đừng bàn các con số chi tiêu nhé. Tôi không nói các con số chi tiêu ở đây. Các con số chi tiêu là một câu chuyện khác nữa, có dịp tôi sẽ quay lại. 


Nguyễn Huy Vũ 

OL, 9.12.2016